Καρδιολογικό Βήμα

Πρόληψη και θεραπεία καρδιοπαθειών

Λιγότερες βλάβες από τα εγκεφαλικά επεισόδια

Εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν ή επιβιώνουν του επεισοδίου με μόνιμες αναπηρίες. Ενα μόριο με ρόλο-κλειδί στον θάνατο των εγκεφαλικών κυττάρων ανακάλυψαν οι ερευνητές και αυτό το εύρημά τους ανοίγει τον δρόμο για μια νέα θεραπευτική αντιμετώπιση που θα βελτιώσει αισθητά τη ζωή των ασθενών
ΙΩΑΝΝΑ ΣΟΥΦΛΕΡΗ

Κάθε χρόνο, ο αριθμός των ατόμων που χάνουν τη ζωή τους εξαιτίας εγκεφαλικών επεισοδίων παγκοσμίως υπολογίζεται σε πολλά εκατομμύρια. Εξίσου εντυπωσιακοί είναι και οι αριθμοί των ατόμων που επιβιώνουν μεν ενός εγκεφαλικού επεισοδίου, παραμένουν όμως με σοβαρές, μόνιμες αναπηρίες. Τα εγκεφαλικά επεισόδια προκύπτουν όταν ανακοπεί η κυκλοφορία του αίματος σε ένα αγγείο του εγκεφάλου (συνήθως εξαιτίας θρόμβου), με αποτέλεσμα τα κύτταρα που τροφοδοτούνται από αυτό να απολέσουν το ζωτικό για την επιβίωσή τους οξυγόνο και τα υπόλοιπα θρεπτικά συστατικά. H έκταση της βλάβης που υφίστανται τα εγκεφαλικά κύτταρα κρίνει και τη βαρύτητα της κατάστασης του ασθενούς. Ενα μόριο με ρόλο-κλειδί στον θάνατο των εγκεφαλικών κυττάρων έπειτα από εγκεφαλικό επεισόδιο ανακάλυψαν ευρωπαίοι ερευνητές των πανεπιστημίων της Χαϊδελβέργης και της Ουλμ, καθώς και του τμήματος του Ευρωπαϊκού Εργαστηρίου Μοριακής Βιολογίας (European Molecular Biology Laboratory, EMBL) που εδρεύει στο Μοντεροτόντο της Ιταλίας. Το εύρημά τους ανοίγει τον δρόμο για μια νέα θεραπευτική αντιμετώπιση που θα μπορούσε να βελτιώσει κατά πολύ τη ζωή των ασθενών.

Το ότι η ισχαιμία (η ανεπαρκής αιμάτωση) προκαλεί τη νέκρωση των εγκεφαλικών κυττάρων οι γιατροί το γνώριζαν από πολύ παλιά. Τα μοριακά μυστικά όμως της νέκρωσης των εγκεφαλικών κυττάρων άρχισαν να αποκαλύπτονται μόλις την τελευταία δεκαετία με τις τεράστιες προόδους της νευροβιολογίας. Ετσι, μάθαμε ότι τα τραυματισμένα και οδεύοντα προς τον θάνατο κύτταρα του εγκεφάλου δεν είναι καθόλου αδρανή. Αντιθέτως, ως αντίδραση στο στρες υπερ-ενεργοποιούν ένα βιοχημικό δίκτυο επικοινωνίας (το οποίο εξάλλου αξιοποιείται από πολλούς και διαφορετικούς ιστούς του οργανισμού και σε διαφορετικά αναπτυξιακά στάδιά του). Τα κύτταρα διαθέτουν τέτοια δίκτυα τα οποία επιτρέπουν να μεταφερθεί στον πυρήνα τους η πληροφορία για το τι συμβαίνει στο εξωτερικό περιβάλλον τους. Ετσι, αυτός μπορεί να ενεργοποιήσει τα γονίδια που θα επιτρέψουν σε κάθε κύτταρο να προσαρμοσθεί στις νέες συνθήκες. Στην περίπτωση των εγκεφαλικών επεισοδίων, αυτό που συμβαίνει στο εξωτερικό περιβάλλον των κυττάρων είναι ότι παύει η τροφοδοσία τους με οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά και το δίκτυο επικοινωνίας (που δεν είναι παρά μια σειρά εξειδικευμένα μόρια τα οποία αλλάζουν τη δυναμική τους) αναλαμβάνει να πληροφορήσει τον πυρήνα για τις αλλαγές.

Την ύπαρξη αυτού του δικτύου επικοινωνίας (το οποίο ονομάζεται NF-kB signaling pathway) στα νευρικά κύτταρα τη γνώριζαν οι επιστήμονες εδώ και καιρό. Ο ρόλος του όμως δεν ήταν ξεκάθαρος, αν και η πιθανότητα να πυροδοτεί την κυτταρική αυτοκτονία (μέσω μιας καλά ελεγχόμενης διαδικασίας κυτταρικού θανάτου που ονομάζεται απόπτωση) είχε συζητηθεί. Υπό το φως των παραπάνω παρατηρήσεων, το σκεπτικό των ερευνητών διαμορφώθηκε ως εξής: αν το συγκεκριμένο δίκτυο επικοινωνίας εμπλεκόταν όντως στον θάνατο των νευρικών κυττάρων (έπειτα από εγκεφαλικό ή άλλης μορφής τραυματισμό), η καταστολή του θα επέτρεπε στα κύτταρα να επιβιώσουν.

Εύκολο να υποθέτει κανείς κάτι, δύκολο όμως να το προσεγγίσει! H διερεύνηση της παραπάνω υπόθεσης απαιτούσε τη δημιουργία πειραματόζωων στα οποία δεν λειτουργούσε το δίκτυο επικοινωνίας NF-kB. H εργασία αυτή πραγματοποιήθηκε στο Μοντεροτόντο από την ερευνητική ομάδα του έλληνα βιολόγου δρος Μανώλη Πασπαράκη. Οπως εξήγησε μιλώντας προς το «Βήμα» ο έλληνας επιστήμονας: «H αναστολή του NF-kB έχει ως συνέπεια τον θάνατο των πειραματόζωων επειδή πρόκειται για βιοχημικό μονοπάτι ενεργό σε όλα τα κύτταρα του οργανισμού. Επειδή λοιπόν ήταν αδύνατον να απαλλάξουμε ένα θηλαστικό, και ειδικότερα τα ποντίκια με τα οποία απασχολούμεθα στο εργαστήριο, από τον NF-kB, έπρεπε να βρούμε έναν τρόπο να αναστείλουμε την ενεργοποίησή του ειδικά και μόνο στα εγκεφαλικά κύτταρα. Αυτό επετεύχθη μέσω του ελέγχου της πρωτεΐνης IKK2».

Οπως εξηγείται στο άρθρο των ευρωπαίων επιστημόνων, το οποίο δημοσιεύεται στο τεύχος της 13ης Νοεμβρίου 2005 της ιατρικής επιθεώρησης «Nature Medicine», η πρωτεΐνη IKK2 ενεργοποιεί το δίκτυο επικοινωνίας NF-kB. Ετσι, θεωρητικά, αν ανασταλεί η λειτουργία της, το δίκτυο δεν μπορεί πια να ενεργοποιηθεί, ενώ αν ενισχυθεί η λειτουργία της το δίκτυο NF-kB θα πρέπει να υπερ-ενεργοποιηθεί. Αντιστοίχως, αν η υπόθεση ότι η ενεργοποίηση του δικτύου επικοινωνίας NF-kB οδηγεί τα κύτταρα στον θάνατο είναι σωστή, θα έπρεπε η έκταση των βλαβών ύστερα από εγκεφαλικό να είναι περιορισμένη σε περίπτωση που η IKK2 είχε ανασταλεί, και ιδιαίτερα εκτεταμένη όταν αυτή ήταν ενισχυμένη (και κατά συνέπεια το δίκτυο υπερ-ενεργοποιημένο).

Πράγματι, αυτό παρατηρήθηκε! Οταν οι ερευνητές προκάλεσαν με τεχνητό τρόπο εγκεφαλικό επεισόδιο στα πειραματόζωα, στα οποία έπειτα από γενετική τροποποίηση είχε ανασταλεί η IKK2, η έκταση των βλαβών ήταν σημαντικά μικρότερη από την έκταση των βλαβών των πειραματόζωων όπου η IKK2 είχε ενισχυθεί (η δεύτερη αυτή ομάδα πειραματόζωων δημιουργήθηκε από τους ερευνητές του Πανεπιστημίου της Ουλμ). Και όχι μόνο αυτό: στην πρώτη περίπτωση τα κύτταρα των τραυματισμένων ιστών έμεναν ζωντανά επί ημέρες μετά το εγκεφαλικό, ενώ παρουσίαζαν και σημάδια επούλωσης.

Ο πειραματισμός των ευρωπαίων επιστημόνων κατέδειξε ότι η πρωτεΐνη IKK2 παίζει πράγματι ρόλο-κλειδί στην ενεργοποίηση του μηχανισμού που οδηγεί στη νέκρωση των εγκεφαλικών κυττάρων σε περίπτωση εγκεφαλικού επεισοδίου. Το ερώτημα που γεννάται βεβαίως είναι αν αυτοί που υφίστανται εγκεφαλικό επεισόδιο θα μπορούσαν να ωφεληθούν από αυτόν τον πειραματισμό. Οι πιθανότητες να συμβεί κάτι τέτοιο εκτιμώνται ως πολύ αυξημένες: το ανθρώπινο δίκτυο επικοινωνίας NF-kB είναι εξαιρετικά όμοιο με αυτό του ποντικού, πράγμα που σημαίνει ότι η πρωτεΐνη IKK2 πιθανότατα παίζει και στους ανθρώπους τον ίδιο καθοριστικό ρόλο στον θάνατο των τραυματισμένων κυττάρων. Επιπροσθέτως, επειδή το δίκτυο NF-kB συμμετέχει σε πληθώρα διεργασιών που σχετίζονται με πολλές ανθρώπινες ασθένειες έχει ήδη γίνει αντικείμενο εκτενούς μελέτης, αλλά και στόχος για πιθανά σκευάσματα. Ηδη στη φαρμακευτική βιομηχανία υπάρχουν μόρια τα οποία αναστέλλουν τη δράση της IKK2 και τα οποία θα μπορούσαν να δοκιμασθούν κλινικά.

Υπάρχει δε μια ακόμη παρατήρηση που δίνει ελπίδες: ότι η με χημικά μέσα αναστολή της δράσης της IKK2 θα μπορούσε να είναι ζωτικής σημασίας για τους ασθενείς: η μειωμένη έκταση των εγκεφαλικών βλαβών των πειραματόζωων παρατηρήθηκε ακόμη και όταν η αναστολή της IKK2 άρχισε κάποιες ώρες μετά το εγκεφαλικό. Γνωρίζουμε όλοι πως λίγοι είναι οι τυχεροί ασθενείς που μεταφέρονται σε χρόνο ρεκόρ στο κατάλληλο νοσοκομείο έπειτα από εγκεφαλικό. Το να υπάρξουν λοιπόν φάρμακα που μπορούν χορηγούμενα έπειτα από ώρες να διατηρήσουν ζωντανά τα εγκεφαλικά κύτταρα θα μπορούσε να σημαίνει πολλά για ττην ποιότητα ζωής των ασθενών.

Το ΒΗΜΑ, 20/11/200

Αρχείο Αναρτήσεων